پرونده بازسازی خانههای آسیبدیده در جریان جنگ از مرحله ارزیابی اولیه عبور کرده و اکنون وارد مراحل اجرایی، پرداخت تسهیلات و آغاز عملیات ساختوساز شده است. بر اساس آخرین آمار اعلامشده از سوی دستگاههای مسئول، بیش از ۱۳۰ هزار پرونده کارشناسی و ارزیابی در ۲۴ استان کشور تشکیل شده و بخش قابل توجهی از واحدهایی که دچار خسارت جزئی یا متوسط شده بودند، تعیین تکلیف شدهاند.
با این حال، روند بازسازی هنوز به پایان نرسیده است. واحدهایی که به مقاومسازی جدی، تخریب کامل یا ساخت مجدد نیاز دارند، مهمترین بخش باقیمانده این پرونده هستند. در این میان، تأمین منابع مالی، صدور مجوزهای ساختمانی، تأمین مصالح، اسکان موقت خانوارها و آغاز عملیات اجرایی از مهمترین عوامل تعیینکننده سرعت بازسازی به شمار میروند.
بررسی آمارهای منتشرشده از سوی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، شهرداری تهران، بانک مسکن و گزارشهای استانی نشان میدهد که شرایط واحدهای آسیبدیده در مناطق مختلف یکسان نیست و سرعت بازسازی نیز با توجه به میزان خسارت و موقعیت جغرافیایی تفاوت دارد.
بیش از ۱۳۰ هزار پرونده خسارت در ۲۴ استان تشکیل شد
فهرست مطالب
بر اساس اطلاعات اعلامشده از سوی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، ستادهای این نهاد در ۲۴ استان کشور تاکنون بیش از ۱۳۰ هزار پرونده مربوط به ارزیابی خسارت واحدهای مسکونی را تشکیل دادهاند.
این ارزیابیها نخستین مرحله برای تعیین نوع خسارت و مشخص کردن شیوه جبران آن بوده است. در این فرآیند، واحدهای آسیبدیده بر اساس شدت خسارت در گروههای مختلف قرار گرفتهاند تا مشخص شود هر ساختمان به تعمیرات جزئی، تعمیرات اساسی، مقاومسازی یا تخریب و ساخت مجدد نیاز دارد.
در بخش قابل توجهی از ساختمانهایی که آسیب آنها محدود به اجزایی مانند شیشه، پنجره، در و بخشهای غیرسازهای بوده، عملیات تعمیر با سرعت بیشتری انجام شده است. در مقابل، ساختمانهایی که آسیب سازهای دیدهاند، به دلیل نیاز به بررسیهای فنی، طراحی، صدور مجوز و تأمین منابع مالی، روند طولانیتری دارند.
وضعیت کلی واحدهای آسیبدیده در کشور
آخرین آمارهای اعلامشده از سوی مسئولان بنیاد مسکن، از جمله منوچهر خواجهدلویی، رئیس بنیاد مسکن و مجید جودی، معاون بازسازی و مسکن روستایی، نشان میدهد که در سراسر کشور و بدون احتساب شهر تهران، حدود ۱۲۲ هزار واحد مسکونی در جریان جنگ آسیب دیدهاند.
برآورد اولیه هزینه بازسازی این واحدها حدود ۲۳ هزار میلیارد تومان اعلام شده است. بخش عمده این واحدها در گروه ساختمانهای نیازمند تعمیر قرار گرفتهاند، اما تعدادی از ساختمانها نیز به دلیل شدت خسارت باید به طور کامل تخریب و از نو احداث شوند.
در بخش احداثی، حدود هزار و ۳۳۶ تا هزار و ۳۶۰ واحد قرار دارند. این ساختمانها به دلیل شدت آسیب، امکان بازسازی ساده یا تعمیرات معمول را ندارند و باید عملیات ساخت مجدد برای آنها انجام شود.
در مقابل، بیش از ۹۸ هزار واحد مسکونی در گروه ساختمانهای تعمیری قرار گرفتهاند. شدت خسارت در این واحدها به اندازهای نبوده که تخریب کامل ساختمان را ضروری کند و با انجام تعمیرات متناسب با نوع آسیب، امکان بازگشت آنها به چرخه سکونت وجود دارد.
تعمیر بیش از ۵۰ هزار واحد مسکونی به پایان رسیده است
بنیاد مسکن برای مدیریت فرآیند بازسازی، واحدهای تعمیری را بر اساس شدت خسارت در سه گروه «تعمیری نوع یک، دو و سه» دستهبندی کرده است.
بر اساس آخرین گزارشهای میدانی، عملیات تعمیر بیش از ۵۰ هزار و ۵۰۰ واحد مسکونی به پایان رسیده است. این میزان نشان میدهد بیش از نیمی از واحدهای تعمیری شناساییشده، مراحل بازسازی و تعمیرات خود را پشت سر گذاشتهاند.
حدود ۴۰ هزار واحد از ساختمانهای آسیبدیده به تعمیرات سبک و جزئی نیاز داشتهاند. این تعمیرات بیشتر شامل بخشهایی مانند تعویض شیشه، در و پنجره و سایر اجزای غیرسازهای بوده است. بخش قابل توجهی از این اقدامات نیز در روزهای ابتدایی پس از وقوع خسارت انجام شده است.
در کنار این واحدها، حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ ساختمان نیز نیازمند تعمیرات اساسیتر و مداخلات ساختاری بودهاند. این گروه به دلیل شدت بیشتر آسیب، نیازمند بررسیهای فنی و عملیات اجرایی گستردهتری هستند.
در فرآیند ارزیابی، خسارت واردشده به وسایل و لوازم ضروری خانوارها نیز مورد بررسی قرار گرفته تا حمایتهای در نظر گرفتهشده تنها به خود ساختمان محدود نشود و بخشی از خسارتهای معیشتی خانوارهای آسیبدیده نیز جبران شود.
وضعیت بازسازی خانههای آسیبدیده در تهران
شرایط تهران به دلیل گستردگی خسارت، تراکم بالای ساختمانها و پیچیدگی فرآیندهای ساختوساز، متفاوت از بسیاری از مناطق دیگر کشور است.
بر اساس آمارهای اعلامشده از سوی شهرداری تهران و شورای شهر، در جریان جنگ و در پی حدود ۶۵۰ اصابت، نزدیک به ۵۱ هزار واحد مسکونی در پایتخت آسیب دیدهاند.
البته شدت خسارت در تمام این واحدها یکسان نبوده است. بخش قابل توجهی از ساختمانها تنها با خسارتهای جزئی مواجه شدهاند، در حالی که گروه دیگری نیازمند تعمیرات سنگین، مقاومسازی یا تخریب کامل هستند.
آخرین وضعیت اعلامشده برای این واحدها نشان میدهد حدود ۳۹ هزار و ۴۷۴ واحد دچار خسارت سبک شدهاند و روند تعمیر آنها به حدود ۹۷ درصد پیشرفت رسیده است.
همچنین ۸ هزار و ۸۹۹ واحد در گروه خسارتهای متوسط قرار گرفتهاند که میزان پیشرفت عملیات جبران خسارت و مرمت آنها حدود ۸۲ درصد اعلام شده است.
در بخش ساختمانهای آسیبدیدهتر، حدود ۷۴۸ واحد نیازمند مقاومسازی هستند. این ساختمانها به دلیل آسیبهای جدیتر، نیازمند مداخلات مهندسی و بررسیهای تخصصی برای بازگرداندن ایمنی سازه هستند.
علاوه بر این، یک هزار و ۷۲۸ واحد در تهران در گروه ساختمانهای تخریبی قرار گرفتهاند. برای این ساختمانها تعمیرات معمول کافی نیست و باید فرآیند تخریب و ساخت مجدد انجام شود.
چرا بازسازی واحدهای تخریبی زمان بیشتری میبرد؟
یکی از تفاوتهای اصلی میان تعمیرات جزئی و بازسازی کامل، پیچیدگی مراحل اجرایی است. تعمیر یک پنجره، شیشه یا در معمولاً به عملیات ساختمانی گستردهای نیاز ندارد و میتواند در مدت کوتاهی انجام شود.
اما در مورد ساختمانی که نیازمند تخریب و نوسازی است، مراحل مختلفی باید طی شود. بررسی فنی ساختمان، تعیین وضعیت سازه، صدور مجوزهای لازم، تهیه نقشه، اخذ پروانه، انتخاب پیمانکار، تأمین منابع مالی و مصالح و سپس اجرای عملیات ساخت، همگی زمانبر هستند.
به همین دلیل، مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، با اشاره به سرعت بالای انجام تعمیرات جزئی، تأکید کرده است که بازسازی و نوسازی ساختمانهای تخریبشده به دلیل ماهیت فنی و اداری فرآیند ساختوساز میتواند تا دو سال زمان ببرد.
این مسئله نشان میدهد که نمیتوان درصد پیشرفت تعمیرات سبک را به عنوان معیار مستقیمی برای پیشرفت بازسازی تمام ساختمانهای آسیبدیده در نظر گرفت.
تسهیلات اسکان موقت برای خانوارهای آسیبدیده
یکی از چالشهای مهم پس از آسیبدیدگی ساختمانها، تأمین محل سکونت برای خانوارهایی است که خانه آنها دیگر قابلیت سکونت ندارد.
برای این خانوارها، تسهیلات ودیعه مسکن به صورت قرضالحسنه و با بازپرداخت دوساله در نظر گرفته شده است. سقف این تسهیلات بر اساس محل سکونت متفاوت است.
در روستاها سقف وام ودیعه مسکن ۳۰۰ میلیون تومان تعیین شده است. این رقم برای شهرهای کوچک به ۴۰۰ میلیون تومان و برای شهرهای بزرگ به ۶۰۰ میلیون تومان میرسد. سقف تسهیلات در مراکز استانها نیز ۷۰۰ میلیون تومان تعیین شده است.
این تسهیلات از مسیر بانک مسکن پرداخت میشود و هدف اصلی آن کمک به خانوارهایی است که تا زمان بازسازی یا احداث مجدد خانه خود به محل سکونت موقت نیاز دارند.
آخرین وضعیت پرداخت وام ودیعه مسکن
آمارهای مربوط به عملکرد بانکی نشان میدهد بخش قابل توجهی از متقاضیان تسهیلات اسکان موقت، مراحل دریافت وام را پشت سر گذاشتهاند.
از مجموع ۲ هزار و ۴۰۲ متقاضی ثبتشده در شهرهای غیرکلانشهری و روستاها، ۲ هزار و ۲۲۳ متقاضی در بانک پذیرش شدهاند و تسهیلات برای ۲ هزار و ۱۵۴ نفر پرداخت شده است.
به این ترتیب، حدود ۹۷ درصد پروندههای پذیرفتهشده به مرحله پرداخت تسهیلات رسیدهاند.
مجید جودی، معاون بازسازی و مسکن روستایی بنیاد مسکن، نیز از پرداخت بیش از ۲ هزار و ۱۰۰ فقره وام ودیعه خبر داده است. منابع اختصاصیافته بانک مسکن برای این بخش حدود هزار و ۲۰۰ تا هزار و ۴۰۰ میلیارد تومان اعلام شده و تسهیلات با کارمزد ۴ درصد در اختیار متقاضیان قرار گرفته است.
وضعیت بازسازی خانههای آسیبدیده در استانهای مختلف
روند بازسازی در استانهای مختلف کشور نیز با توجه به میزان خسارت و تعداد ساختمانهای آسیبدیده متفاوت است. گزارشهای استانی نشان میدهد بخشی از واحدها وارد مرحله تعمیر شدهاند و در برخی مناطق نیز ساخت مجدد ساختمانهای تخریبی آغاز شده است.
خوزستان؛ آغاز ساخت واحدهای تخریبشده
در استان خوزستان، حدود ۷ هزار واحد مورد ارزیابی قرار گرفتهاند. بر اساس گزارش مدیرکل راه و شهرسازی استان، حدود ۱۳۰ واحد که خسارت کلی دیدهاند به بانک مسکن معرفی شدهاند.
برای بخشی از این واحدها پس از طی مراحل اداری و دریافت پروانه ساخت، عملیات اجرایی آغاز شده است. این موضوع نشان میدهد واحدهای دارای خسارت کامل به تدریج از مرحله ارزیابی و تعیین خسارت وارد مرحله ساختوساز میشوند.
اصفهان؛ بیش از ۱۲ هزار واحد آسیبدیده
در اصفهان نیز میزان خسارت قابل توجه بوده است. شهردار اصفهان از آسیبدیدگی ۱۲ هزار و ۶۴۸ واحد مسکونی و تجاری خبر داده که حدود ۸۶ درصد آنها کاربری مسکونی داشتهاند.
از این تعداد، عملیات مرمت حدود ۸ هزار و ۵۰۰ واحد به پایان رسیده و نزدیک به ۴ هزار واحد دیگر همچنان در حال تعمیر هستند.
در این استان حدود ۶۰۰ خانه نیز آسیب اساسی دیدهاند که بسته به میزان خسارت، زمان مورد نیاز برای بازسازی آنها بین ۶ ماه تا دو سال برآورد شده است.
همچنین ۶۰ واحد به طور کامل تخریب شدهاند و نیازمند ساخت مجدد هستند. مجموع هزینه مورد نیاز برای بازسازی خسارتهای واردشده در اصفهان حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
چه نهادی مسئول بازسازی خانههای آسیبدیده است؟
تقسیم وظایف میان دستگاههای مختلف یکی از بخشهای مهم در مدیریت فرآیند بازسازی است.
بر اساس ساختار تعیینشده، مسئولیت اصلی بازسازی واحدهای آسیبدیده در شهرها و روستاهای غیرکلانشهری بر عهده بنیاد مسکن انقلاب اسلامی قرار گرفته است. در کلانشهرها نیز شهرداریها نقش اصلیتری در مدیریت و اجرای فرآیند بازسازی دارند.
این تفکیک وظایف با هدف تمرکز بیشتر بر مناطق آسیبدیده و تسریع در فرآیند ارزیابی، پرداخت تسهیلات و آغاز عملیات ساختمانی انجام شده است.
در عمل، سرعت بازسازی تنها به عملکرد یک دستگاه وابسته نیست و هماهنگی میان بنیاد مسکن، شهرداریها، بانکها، دستگاههای خدماترسان، نظام مهندسی و تأمینکنندگان مصالح ساختمانی نیز اهمیت زیادی دارد.
هزینه بازسازی چگونه پرداخت میشود؟
مدل تأمین هزینه بازسازی ترکیبی از منابع دولتی، مشارکت مالکان و کمکهای خیرین است. در بسیاری از موارد، مالکان با استفاده از منابع شخصی خود تعمیرات را آغاز کردهاند و پس از ارائه مدارک و فاکتورهای مورد تأیید کارشناسان، هزینههای واجد شرایط به آنها پرداخت میشود.
این شیوه باعث شده بخشی از عملیات بدون انتظار برای تکمیل تمام مراحل پرداخت آغاز شود. با این حال، برای خانوارهایی که توان مالی محدودی دارند، تأمین هزینه اولیه تعمیرات میتواند فشار مالی قابل توجهی ایجاد کند.
به همین دلیل، سرعت پرداخت تسهیلات و جبران هزینههای انجامشده یکی از عوامل مهم در ادامه روند بازسازی محسوب میشود.
بازسازی خانههای جنگزده چه اثری بر بازار مسکن دارد؟
گستردگی عملیات بازسازی میتواند اثر مستقیمی بر بازار مسکن و صنعت ساختمان داشته باشد. افزایش تقاضا برای مصالح ساختمانی، نیروی کار، خدمات فنی و مهندسی و تجهیزات ساختمانی از نخستین پیامدهای چنین حجم گستردهای از عملیات عمرانی است.
بخشهایی مانند سیمان، فولاد، در و پنجره، شیشه، تأسیسات مکانیکی و برقی و سایر مصالح ساختمانی میتوانند با افزایش تقاضا مواجه شوند. در کنار تولیدکنندگان مصالح، پیمانکاران، مهندسان، نیروهای اجرایی و شرکتهای خدمات ساختمانی نیز با افزایش حجم پروژهها روبهرو خواهند شد.
از سوی دیگر، وضعیت بازسازی میتواند بر بازار اجاره مسکن نیز تأثیرگذار باشد. خانوارهایی که خانه آنها برای مدتی غیرقابل سکونت است، تا زمان پایان تعمیرات یا ساخت مجدد به مسکن موقت نیاز دارند.
هرچه بازسازی واحدهای تخریبی طولانیتر شود، مدت حضور این خانوارها در بازار اجاره نیز افزایش پیدا میکند و در مناطق دارای حجم بالای خسارت، این موضوع میتواند فشار بیشتری بر تقاضای اجاره وارد کند.
واحدهای تخریبی؛ مهمترین بخش باقیمانده بازسازی
با وجود پیشرفت قابل توجه در تعمیر واحدهایی که دچار خسارت سبک و متوسط شدهاند، بخش دشوارتر پرونده همچنان مربوط به ساختمانهایی است که نیاز به مقاومسازی، تخریب یا ساخت مجدد دارند.
این ساختمانها برخلاف واحدهای دارای خسارت جزئی، نیازمند مجموعهای از اقدامات مهندسی و اجرایی هستند و زمان بازسازی آنها نیز به مراتب بیشتر است.
در چنین شرایطی، سرعت صدور پروانههای ساختمانی، تأمین منابع مالی، پرداخت تسهیلات، تأمین مصالح و آغاز عملیات اجرایی نقش تعیینکنندهای در سرعت بازگشت خانوارها به محل زندگی خود خواهد داشت.
بر اساس آمارهای موجود، بخش قابل توجهی از تعمیرات سبک در مناطق آسیبدیده انجام شده، اما تعیین تکلیف ساختمانهای تخریبی و واحدهای نیازمند مقاومسازی همچنان یکی از مهمترین مراحل باقیمانده در پرونده بازسازی خانههای آسیبدیده جنگ است.
