بسیاری از فعالان اقتصادی و حوزه ارز در حال حاضر به دنبال پیش بینی قیمت دلار در سال ۱۴۰۴ هستند. اجماع اکثریت کارشناسان اقتصادی حاکی از آن است در صورت عدم حصول نتیجه مذاکرات بین ایران و غرب در پرونده هسته ای، قیمت دلار آمریکا در بازار آزاد در پایان سال ۱۴۰۴ عددی بین ۱۵۰ تا ۱۷۰ هزارتومان خواهد بود. صرفاً در صورتی که تنش نظامی در منطقه رخ ندهد!
سال ۱۴۰۳، مجموعه ای از حوادث غیرقابل پیش بینی!
حمله نظامی به کنسولگری ایران در سوریه، سقوط بالگرد ابراهیم رییسی، رییس جمهور دولت سیزدهم و هیات همراه، ترور اسماعیل هنیه رهبر سیاسی حماس و سید حسن نصرالله دبیرکل حزب الله لبنان، و وقوع درگیری نظامی بین ایران و اسرائیل از رویدادهایی بود که کمتر کسی آن را پیش بینی می کرد. وقوع همگی این حوادث اقتصاد کشور را در تلاطم پر پیج و خمی قرار داد. حاصل این رویدادها بی ثباتی در بازارهای مالی و اقتصادی و جهش بیش از ۵۰ درصدی نرخ ارز تنها در ۶ ماه بود! قیمت دلار در بازار آزاد در کمتر از ۶ ماه از ۵۹ هزارتومان تا ۹۵ هزارتومان بالا رفت!
تیم اقتصادی دولت پزشکیان در ابتدای کار خود بر حذف تدریجی ارز ترجیحی تاکید داشت و حرکت به سمت آزاد سازی نرخ ارز انجام شد. این کار با هدف حذف رانت و مقابله با فساد و شفاف سازی در تخصیص منابع ارزی انجام گردید. در عین حال شاهد افزایش فشار بر بازار آزاد و کاهش عرضه ارز بودیم.
در این میان بانک مرکزی با تزریق ارز سعی در کنترل نرخ ارز در بازار آزاد داشت اما محدودیت در منابع ارزی و عدم بازگشت کامل درآمدهای نفتی به واسطه تحریم ها، به نظر می رسد موثر واقع نشده است.
از سوی دیگر تورم نقطه به نقطه طبق آمارهای رسمی کشور که در ابتدای سال در محدوده ۳۰ درصد بود تا اوایل زمستان ۱۴۰۳ به بالای ۳۵ درصد رسید. این افزایش تورم که بخشی از آن به واسطه کسری بودجه ۵۵۰ هزار میلیاردتومانی پیش بینی شده برای سال ۱۴۰۳ بود ارزش ریال را تحت تاثیر منفی قرارداد و تقاضا برای خرید ارزهای خارجی و حفظ سرمایه را افزایش داد.
بر اساس گزارشات مرکز پژوهش های مجلس، بیشتر کسری بودجه به دلیل عدم تحقق درآمدهای دولت به ویژه در بخش صادرات نفت ایجاد شده است. هر چند ایران در سال ۱۴۰۳ صادرات نقت خود را به حدوده ۱.۳ تا ۱.۵ میلیون بشکه در روز رساند اما کاهش قیمت جهانی نفت به محدوده ۶۵ تا ۷۰ دلار و تخفیفه های ارائه شده به مشتریان جهت فروش بالاتر، درآمدهای ارزی را محدود نمود.
نهایتاً افزاش نرخ بیش از ۵۰ درصدی دلار در بازار آزاد و تورم بالا منجر به استیضاح و برکناری عبدالناصر همتی وزیر اقتصاد دولت مسعود پزشکیان توسط مجلس گردید.
سامانه ارز تجاری تلاشی برای تک نرخی کردن ارز
در آذر ۱۴۰۳ بانک مرکزی، از تاسیس سامانه جدید ارزی در مرکز مبادله ایران با نام سامانه ارز تجاری خبر داد و هدف از تاسیس آن تک نرخی شدن ارز اعلام شد. پس از تاسیس این سامانه، نرخ ارز نیمای و سایر نرخهای ارزی حذف شدند و مقرر شد در این بازار قیمت مبتنی بر عرضه و تقاضا تعیین شده و عرضه از سوی صادرکنندگان و تقاضا از سمت واردکنندگان انجام گردد.
با این حال بررسی ها حاکی از آن است که شکاف بین نرخ ارز در بازار آزاد و این سامانه ارقام بالایی را به ثبت رسانده است. اگر چه راه اندازی این سامانه با هدف کنترل نوسانات نرخ ارز و ایجاد ثبات در بازار انجام شد اما به نظر می رسد به دلیل سیاستهای دستوری این سامانه کارکرد خود را از دست داده است.
انتظار می رفت تغییرات اعمال شده توسط بانک مرکزی، شکاف قیمتی بین نرخ ارز رسمی و بازار آزاد را ماهش دهد با این حال این هدف تحقق نیافت!
چشم انداز آینده و نرخ دلار در سال ۱۴۰۴
برای پیش بینی نرخ دلار در پایان سال ۱۴۰۴ دو سناریوی خوش بینانه و بدبینانه را مدنظر قرار می دهیم.
سناریوی خوش بینانه
در سناریوی خوش بینانه در نظر می گیریم مذاکرات دیپلماتیک ایران با غرب بر سر پرونده هسته ای ایران، به خوبی پیش رفته و بخشی از تحریم های اعمال شده لغو گردد و بخشی از محدودیت های فروش نفت و محدودیت های بانکی رفع گردد. در این حالت میزان صادرات نفت ایران در روز به بیش از ۲ میلیون بشکه در روز افزایش می یابد و درآمد ارزی کشور به حدود ۵۰ میلیارد دلار خواهد رسید. این موضوع افزایش عرضه ارز در بازار را به دنبال خواهد داشت. از طرفی در صورتی که در نظر بگیریم قیمت نفت به بالای ۸۰ دلار به ازای هر بشکه برسد درآمد ارزی کشور افزایش قابل توجهی خواهد داشت.
در این حالت در صورتی که بانک مرکزی سیاستهای ارزی خود را تغییر دهد و به جای تثبیت مصنوعی نرخ به سمت مدیریت شناور ارز برود از سفته بازی و جهش های ناگهانی جلوگیری خواهدشد. کاهش کسری بودجه دولت از طریق اصلاح یارانه ها، افزایش شفافیت در مساله بازگشت ارز صادراتی شرکتهای پتروشیمی و کنترل رشد نقدینگی به حدود ۲۰ درصد در سال می تواند تورم را به زیر ۳۰ درصد رسانده و نرخ دلار را در این حالت به محدوده ۶۰ تا ۷۰ هزارتومان کاهش دهد.
تحقق این سناریو، منوط به اجرای موفق سیاستهای داخلی دولت و عدم بروز شوک های جدید خارجی، نظیر تنش های منطقه ای یا بازگشت فشار حداکثری است.
سناریوی بدبینانه
در سناریوی بدبینانه فرض می کنیم اقتصاد ایران با بدترین وضعیت مواحع شود و مکانیزم ماشه نیز فعال شود. با این فرض که هیچگونه پیشرفتی در مذاکرات با غرب حاصل نشود و دولت ترامپ ادامه سیاستهای فشار حداکثری را دنبال کند. تحریم های نفتی تشدید شده و صادرات نفت ایران به حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یابد. این افت صادرات درآمدهای ارزی کشور را به کمتر از ۵ میلیارد دلار در سال خواهد رساند . این در حالی است که به گفته کارشناسان حوزه اقتصاد نیاز ارزی کشور برای واردات کالاهای اساسی و سایر مصارف حداقل ۳۰ میلیارد دلار است.
بر اساس اعلام مرکز مبادله ایران، از آغاز سال تا اوایل اسفند ۱۴۰۳، بانک مرکزی برای واردات سه گروه از کالاهای اساسی و دارو، تجاری و بازرگانی و نیازهای خدماتی، مبلغ ۶۱ میلیارد و ۴۷۱میلیون دلار تامین ارز لحاظ کرده است. بدین ترتیب نیاز وارداتی کشور برای واردات کالاهای اساسی بیش از ۳۰ میلیارد دلار برآورد می شود.
کاهش عرضه ارز، شکاف قیمتی بزرگی را با بازار آزاد ایجاد نموده و فشار تقاضا برای ارز به اوج می رسد. در سناریوی بدبینانه بانک مرکزی قادر به مدیریت بازار ارز نبوده و سیاستهای تثبیت نرخ شکست خواهد خورد. عدم بازگشت ارز حاصل از صادرات شرمتهای پتروشیمی، عرضه را بیش از پیش محدود خواهد کرد. در این حالت رشد نقدینگی از کنترل خارج خواهد شد و تورم به بالای ۴۰ درصد می رسد.
انتظارات تورمی افسار گسیخته و هجوم مردم برای خرید ارز جهت حفظ سرمایه رخ خواهد داد. ناترازی انرژی نیز تشدید شده و قطعی های گسترده برق و گاز تولید صنعتی را زمین گیر می کند که این موضوع رشد اقتصادی را به محدوده منفی (تا منفی ۲ درصد)می رساند.
چنین شرایطی می تواند نرخ ارز در بازار آزاد را با جهش های بی سابقه ای مواجه کند و افزایش ۵۰ تا ۷۰ درصدی را برای نرخ دلار در بازار آزاد به همراه داشته باشد و نرخ دلار را به محدوده ۱۵۰ تا ۱۷۰ هزارتومان برساند.
نکته دیگر آنکه در صورت وقوع تنش نظامی و سایر شوکهای خارجی غیر قابل پیش بینی و فروپاشی اعتماد عمومی به سیاستگذاری اقتصادی، نرخ دلار در پایان سال ۱۴۰۴ می تواند حتی از ۲۰۰ هزار تومان نیز فراتر رود.
تحقق سناریوی بدبینانه مستلزم وقوع تشدید انزوای بین المللی و ناتوانی دولت در مهار تورم است.
جمع بندی
با توجه به پیچیدگی ها و المانهای بسیار زیاد در موضوع تعیین نرخ ارز در بازار آزاد پیش بینی قیمت دلار در سال ۱۴۰۴ به سادگی امکان پذیر نخواهد بود. وقوع هر یک از سناریوها می تواند کشور را در شرایط بسیار متفاوتی قرار دهد. باید منتظر بود و دید در سال ۱۴۰۴ تحولات سیاسی، اقتصادی در داخل، روابط با غرب و شرایط ژئوپلتیکی در منطقه به چه سمت و سویی خواهد رفت.
در سناریو خوش بینانه قیمت دلار در پایان سال ۱۴۰۴ بین ۶۰ تا ۷۰ هزارتومان خواهد بود.
در سناریوی بد بینانه قیمت دلار در پایان سال ۱۴۰۴ بین ۱۵۰ تا ۱۷۰ هزارتومان خواهد بود. در صورت وقوع درگیری نظامی نیز نرخ دلار در بازار آزاد می تواند به بیش از ۲۰۰ هزارتومان افزایش یابد.
